Refined and alienating,
decorations on porcelain by Claire Verkoyen

For the exhibition ‘Pretty Dutch’ in the Princessehof in Leeuwarden, the Dutch ceramicist Claire Verkoyen (1959, Willemstad, Curacao) draws her inspiration from the 18th century Dutch Porcelain. The natural motifs are simultaneously refined and alienating.

A mosquito floats on gossamer wings across the ivory surface of a soberly shaped porcelain container, as if it has escaped from the border of delicate golden tendrils bearing miniscule flowers. This edging encircles the cartouche, correctly placed in the centre of the container, but the elegant border frames an unusual scene: tropical flowers in a classic beetroot-red glaze, blooming so abundantly that their offshoots threaten to overrun the frame. And in the foreground a tiny cricket, as the solitary witness to this unbridled growth. With a high degree of professional expertise and the necessary humour, Verkoyen has given historical decorations a new twist, but she also presents nature in a different light.

From sculpture to decoration
Claire Verkoyen’s passion for ornamentation is obvious, but in Holland, land of the iconoclasts and of Mondriaan, the mistrust of decoration and aesthetics is deeply ingrained. Too much of ought is good for nought, as the saying goes. No wonder then that Minimal Art was able to take root so readily here, including in ceramics. Artists such as Jan van der Vaart (1931-2000), Geert Lap (1951), Wouter Dam (1957), and Netty van den Heuvel (1956) make abstract elemental forms in monochrome colours. Decoration was taboo, regarded as excessive and only ‘permitted’ when the patterns were the result of manipulating the pigmented clay, as do Babs Haenen (1948), Johan van Loon (1934), and Saskia Koster (1955). ‘Ornamentation is a crime’ declared the Austrian architect Adolf Loos in 1908, but a century later and decoration and figuration are once again in heavy demand, and Pauline Wiertz (1955) and Claire Verkoyen have been at the forefront of this.
Verkoyen, the daughter of an art-historian and a teacher, followed her own path. At the Sint Joost Academy in Breda she received tuition from the process-oriented Anne Ausloos and Johan van Loon, who did have an interest in patterns due to his background in textiles. The accent in the academies at the time, however, lay on a sculptural, elemental approach and Verkoyen initially adhered to this. In 1995, however, she discovered the possibilities of the ceramic silk-screen in the framework of the project Action/Reaction (Aktie/Reaktie) initiated by the ceramics manufacturer Koninklijke Tichelaar in Makkum. Since then, she has ceased making sculptures. Her attention shifted to decoration, which she applies to a ceramic base. And in the course of time she has gone from strength to strength. In the last quarter of the previous century the modernist quest for reform proved to be at a dead end. In the search for the essential, the forms were stripped to the bone until nothing remained except the idea, the concept. It was impossible to continue going forward, only back, and the post-modern artists reoriented themselves towards the past. And in so doing the previously much-maligned decoration and figuration re-emerged.

The exhibition of lavishly painted 18th century rococo crockery, with the indicative title ‘Pretty Dutch’, thus dovetails with the reassessment of decoration and beauty. And the invitation for contemporary artists to react to the historical forms and motifs is entirely fitting in the post-modern era. ‘Dutch Porcelain’ is the term used for the porcelain that was produced between 1759 and 1814 in Weesp, Loosdrecht, The Hague and along the river in Ouder- and Nieuwer-Amstel. In the 16th and 17th centuries, the Dutch United East India Company (VOC) imported the porcelain from China, because the secret of porcelain production was not yet known in Europe. Attempts were made to imitate it in order to meet the heavy demand, and hence Delft Blue is not painted on porcelain, but on earthenware covered with a white pewter glaze. It was not until 1709 when the German alchemist Böttger, who Augustus II ‘the Strong’ had commissioned to search for gold, discovered the formula and firing technique for porcelain. That was the start of a blooming industry in Meissen. And although the formula was jealously guarded under penalty of death, the secret of the ‘white gold’ soon leaked out to other countries, reaching Holland in the 18th century.
The Dutch Porcelain is of high quality; this was apparent in the multimedia presentations in the museum. Alongside the excellently presented objects themselves, film projections were used to zoom in on the decorations. This then divulges rustic panoramas; you revel in the sight of delicate wildflowers or juicy fruit, or are horrified by a hairy spider consuming a caterpillar… The hand painted depictions on the porcelain benefited from the rich tradition of Dutch painting, although the scenes were rarely taken from life, instead being copied from prints that were in international circulation. In that sense there is only a difference in degree to the present day, in which artists recycle the endless reservoir of images that are available on the Internet. Nowadays, you no longer have to paint these by hand. They can be applied the shard by means of transfers. Initially this was only possible for graphic images that were silk-screened with ceramic pigments onto special paper, a transitional stage to produce the ‘transfer’ that was soaked off, applied to the shard and fired. But in recent years it has also become possible to reproduce the subtle light gradations of photos using digital ceramic prints. In Claire Verkoyen’s work we see the hairy spider return on one of her simple ‘bucket forms’. She found illustrations of exotic plants and insects in the library and in the botanical garden of Amsterdam, and she also photographed plants and flowers in France. “The Dutch Porcelain is exceptional for its sumptuous, delicate decoration and the incredibly precise hand painting. I try to equal this attention to detail and this concentration with the help of the most up-to-date techniques. Unlike the silk-screen technique, there is no screen with modern ceramic computer printers, which allows you to work in infinitely finer detail.”

Another world
When the Princessehof was seeking artists to respond to the tradition of Dutch Porcelain, Verkoyen was an obvious choice. She has been working with bone china for years, having learned its methods at the European Ceramic Work Centre (EKWC) in Den Bosch. And she has won various prizes for her work, including the third prize at the World Ceramic Biennale in Korea in 2003. “I love the ethereal beauty of the wafer-thin porcelain. It is a material with a hugely rich tradition and offers a myriad of possibilities for experimentation, both in the firing process and the glazes. I find the technique challenging and my second job as technical supervisor at the Rietveld Academy in Amsterdam is also stimulating.”
Verkoyen could be regarded as a testate of the alchemist Böttger. She became fascinated by the chemical transformation of the clay during firing, and by natural processes and their manipulation by human beings in microbiology and nanotechnology. And initially that was her theme. She used graphics computer programmes in order to depict the artificial perfection of microbiological processes, those ‘Images of Utopia’, as in the title of a tile picture from 2000.
Verkoyen combines a tradition of craftsmanship with new techniques and contemporary themes. The word decoration is too one-sided. It is not just about filling the surface with patterns, but about evoking other realities. ‘Another world’, as was the title of the exhibition in Galerie Maas in 2004. Except, she does this not on canvas, but on a ceramic base that reinforces the three-dimensionality of the almost liquid, ephemeral forms depicted. The (asymmetrical) perspectival or graphic forms unfurl on the cylindrical vessels. Sometimes she uses a round plate as a frame that serves, just like the Tondi (round paintings), as a window on the world. The same applies to the cartouches, the motif of an oval frame that Verkoyen has borrowed from the Dutch Porcelain.

The work in the exhibition Pretty Dutch appears very different to the rarefied artificial forms of her earlier work, but the similarity lies in Verkoyen’s love of nature. At first it was about depicting insects and microbiological processes that are invisible to the naked eye; now though, in the tradition of Dutch Porcelain, she has also portrayed recognizable plants. Verkoyen greatly enjoys being out in the open air and every so often she is able to swap her urban existence in Amsterdam for her house in France, where she takes pleasure in long walks. Nature has always been an inexhaustible source of inspiration in the arts, whereby artists indirectly paid tribute to the God that created it all. Nowadays, mankind himself acts as Creator and tinkers with genetic properties, but like a wizard’s apprentice he no longer has the developments under control and Verkoyen visualizes this in an intuitive way. “I suspect that the insects have a greater chance of survival than human beings”, she says. On the cartouches she sets the vulnerable nature in the spotlight, but there are subtle alterations to the familiar image. Thus, a realistic spider spins a mathematical web, the flower of the bird’s-foot clover becomes attached to a butterfly and other realistic butterflies swarm across the undefined surface of the container. Borders are ignored, boundaries become blurred. The recent work is hybrid: in addition to the Rococo-inspired forms, the banderols, cartouches and foliage, there are also contemporary photos and computer-drawn patterns. Past and present combine and the natural and artificial are playfully woven together.

Anne Berk
22 April – 28 October 2007, ‘Pretty Dutch’, Nationaal Keramiekmuseum Princessehof, Leeuwarden,

Anne Berk (1958) is a Dutch art critic who closely follows developments in the fields of applied art and sculpture. She writes for publications including Het Financieele Dagblad and Kunstbeeld and is author of the book ‘Bodytalk’ (Waanders, 2004)


Verfijnd en vervreemdend
decoraties op porselein van Claire Verkoyen

De Nederlandse keramiste Claire Verkoyen (1959, Willemstad, Curaçao) laat zich in de tentoonstelling ´Pretty Dutch´ in het Princessehof in Leeuwarden inspireren door het 18de eeuwse Hollandse Porselein. De natuurmotieven zijn verfijnd en vervreemdend tegelijk.

Een mug vliegt met zijn ragdunne vleugeltjes over het ivoorwitte oppervlak van een strakke porseleinen containervorm, alsof hij is ontvlucht uit het kader van delicate gouden ranken met hun minuscule bloemetjes. Daarbinnen bevindt zich het cartouche, keurig centraal op de container geplaatst, maar de zwierige rand omlijst een ongebruikelijk doorkijkje: tropische bloemen, in het klassieke bietenrode glazuur, die zo overvloedig bloeien dat hun uitlopers de omlijsting dreigen te overwoekeren. En dan op de voorgrond een piepklein krekeltje, dat als enige ooggetuige deze ongebreidelde groei aanschouwt. Met grote vakkennis en de nodige humor heeft Verkoyen de historische decoraties een andere draai gegeven, maar ze zet ook de natuur in een ander licht.

Van sculptuur naar decoratie
Claire Verkoyen heeft zichtbaar plezier in het decoreren, maar in Nederland, het land van de beeldenstomers en van Mondriaan, is het wantrouwen tegen decoratie en esthetiek diep geworteld. Overdaad schaadt, luidt een spreekwoord. Geen wonder dat de Minimal Art hier gemakkelijk wortel schoot, ook in de keramiek. Kunstenaars als Jan van der Vaart (1931-2000), Geert Lap (1951), Wouter Dam (1957), of Netty van den Heuvel (1956) maken abstracte elementaire vormen in monochrome kleuren. Decoratie was taboe want overtollig en alleen ‘toegestaan’ als de patronen voortvloeiden uit het manipuleren van de met pigmenten vermengde klei, zoals Babs Haenen (1948), Johan van Loon (1934) en Saskia Koster (1955) doen. ‘Het ornament is een misdaad’ beweerde de Oostenrijkse architect Adolf Loos in 1908, maar een eeuw later is er weer volop belangstelling voor decoratie en figuratie en daarbij namen Pauline Wiertz (1955) en Claire Verkoyen het voortouw.
Verkoyen, de dochter van een kunsthistorica en een docent, zocht haar eigen weg. Op de Sint Joostacademie in Breda kreeg ze les van de procesgerichte Anne Ausloos en van Johan van Loon die vanuit zijn textielachtergrond wel belangstelling had voor patronen. Het accent op de academies indertijd lag echter op een sculpturale, elementaire aanpak en Verkoyen ging daar aanvankelijk in mee. In 1995 ontdekte ze echter de mogelijkheden van de keramische zeefdruk in het kader van het project Aktie/Reaktie van de keramiekfabriek Koninklijke Tichelaar in Makkum. Sindsdien maakte ze geen sculpturen meer. Ze verlegde haar aandacht naar de decoratie, die wordt aangebracht op een keramische drager. En mettertijd kreeg ze de wind in de zeilen. In het laatste kwart van de vorige eeuw bleek de modernistische zoektocht naar vernieuwing een doodlopende weg. Bij het zoeken naar de essentie werden de vormen uitgekleed tot op het bot, totdat er niets anders restte dan het idee, het concept. Vooruit kon niet meer, alleen terug en de postmoderne kunstenaars heroriënteerden zich op het verleden. En daarbij kwamen de tot dan toe verguisde decoratie en figuratie weer in beeld.

De tentoonstelling van de 18de eeuwse, weelderig beschilderde rococoserviezen met de veelzeggende titel ‘Pretty Dutch’  sluit dan ook aan bij de herwaardering van decoratie en schoonheid. En het verzoek aan hedendaagse kunstenaars om met hun werk te reageren op de historische vormen en motieven past in de postmoderne tijd. ‘Hollands Porselein’ is de naam voor het porselein dat tussen 1759 en 1814 in Weesp, Loosdrecht, Den Haag en langs de rivier de Ouder- en Nieuwer Amstel werd geproduceerd. In de 16de en 17de eeuw werd het  porselein geïmporteerd uit China door de Verenigde Oostindische Compagnie, want in Europa was het geheim van de porseleinproductie onbekend. Om aan de grote vraag tegemoet te komen trachtte men het te imiteren en zo is Delfts Blauw niet geschilderd op porselein, maar op met wit tinglazuur bedekt aardewerk. Pas in 1709 ontdekte de Duitse alchemist Böttger, die in opdracht van August II ‘de Sterke’ op zoek was naar goud, hoe hij porseleinklei moest samenstellen en verhitten. Dat was het begin van een bloeiende industrie in Meissen. En hoewel het recept op straffe des doods werd beschermd, lekte het geheim van het ‘witte goud’ al snel uit naar andere landen, om in de 18de eeuw naar Holland over te waaien.
Het Hollands Porselein is van een hoge kwaliteit, zo blijkt uit de multimedia presentaties in het museum. Naast de voorbeeldig gepresenteerde objecten zelf, wordt met behulp van filmprojecties ingezoomd op de decoraties. En dan openen zich landschappelijke vergezichten, geniet je van de aanblik van delicate strooibloempjes of sappige vruchten, of gruw je van een harige spin die een rups verorbert… De handbeschilderde voorstellingen op het porselein profiteerden van de rijke Hollandse schildertraditie, hoewel er meestal niet direct naar de natuur werd gewerkt, maar aan de hand van prenten die internationaal circuleerden. In die zin is er alleen een gradueel verschil met de huidige tijd, waarin kunstenaars het oneindige reservoir aan beelden recyclen die je op internet kunt aanboren. Die hoef je nu niet meer met de hand na te schilderen. Je kunt ze op de scherf overbrengen met behulp van transfers. Eerst gold dat alleen voor grafische afbeeldingen die worden gezeefdrukt met keramische pigmenten op speciaal papier, een tussenstation voor het ‘plakplaatje’ dat wordt losgeweekt, op de scherf wordt aangebracht en gebakken. Maar sinds enkele jaren kunnen ook de subtiele lichtgradaties van foto’s door digitale keramische prints worden weergegeven. Bij Claire Verkoyen zien we de harige spin terugkeren op een van haar strakke ‘emmervormen’. Botanische illustraties van exotische planten en insecten vond ze in de bibliotheek en in de Amsterdamse hortus en in Frankrijk fotografeerde ze planten en bloemen.’Het bijzondere van het Hollands Porselein zijn de weelderige, delicate versieringen en het ongelooflijk precieze handschilderwerk. Deze liefde voor detail en deze concentratie probeer ik in mijn werk te evenaren met behulp van de modernste technieken. Anders dan bij de zeefdruktechniek is er bij moderne keramische computerprinters geen raster, waardoor je oneindig veel gedetailleerder kunt werken.”

Another world
Toen het Princessehof kunstenaars zocht om te reageren op de traditie van het Hollands porselein kwam Verkoyen vanzelfsprekend in aanmerking. Verkoyen werkt al lange tijd met bone-china, een materiaal waar ze in het Europees Keramisch Werkcentrum in Den Bosch mee leerde werken. En ze won verschillende prijzen met haar werk, waaronder de derde prijs in de World Ceramic Biënnale in Korea in 2003. ‘Ik houd van de etherische schoonheid van het flinterdunne porselein. Het is een materiaal met een enorm rijke traditie en het biedt volop mogelijkheden om te experimenteren, zowel met stookprocessen als met glazuren. Ik vind een uitdaging in de techniek en ook mijn bijbaan als technisch begeleider op de Rietveldacademie in Amsterdam is een stimulans.’
Je zou Verkoyen kunnen beschouwen als een erflater van de alchemist Böttger. Ze raakte gefascineerd door de chemische verandering van de klei tijdens het stoken, door processen in de natuur en de manipulatie daarvan door de mens in de microbiologie en nanotechnologie. En dat werd aanvankelijk haar onderwerp. En om de kunstmatige perfectie van de processen uit de microbiologie, deze ‘Images of Utopia’, zoals een tegeltableau uit 2000 heette, te kunnen verbeelden, maakte ze gebruik van tekenprogramma’s op de computer.
Verkoyen paart ambachtelijke traditie aan nieuwe technieken en eigentijdse thematiek. Het woord decoratie is te eenzijdig. Het gaat niet alleen om het vullen van het vlak met patronen, maar om het oproepen van andere werelden. ‘Another world’, zoals de tentoonstelling in 2004 bij Galerie Maas heette. Alleen doet ze dat niet op canvas, maar op een keramische drager die de ruimtelijkheid van de afgebeelde, haast vloeibare, efemere vormen versterkt. De (a-symmetrische) perspectivische of grafische vormen ontrollen zich op de cylindrische containers. Soms gebruikt ze een rond bord als kader, dat net als bij de Tondo’s (ronde schilderijen) dient als venster op de wereld. Hetzelfde geldt voor de cartouches, het motief van de ovalen omlijsting dat Verkoyen aan het Hollands Porselein heeft ontleend.

Het werk in de tentoonstelling Pretty Dutch lijkt heel anders dan de ijle, artificiële vormen van het eerdere werk, maar de overeenkomst schuilt in Verkoyen’s liefde voor de natuur. Eerst ging het om het verbeelden van insecten en de voor het blote oog onzichtbare processen uit de microbiologie, nu heeft ze net als bij het Hollands porselein, ook herkenbare planten afgebeeld. Verkoyen houdt ervan om buiten te zijn en mag zo nu en dan graag haar stadse bestaan in Amsterdam verruilen voor haar huis in Frankrijk, waar ze geniet van lange wandelingen. In de kunst is de natuur altijd een onuitputtelijke bron van inspiratie geweest, waarbij men indirect lof toezwaaide aan de God die dit alles had geschapen. Vandaag de dag treedt de mens zelf op als Schepper en knutselt met de genetische eigenschappen, maar als een tovenaarsleerling heeft hij de ontwikkelingen niet meer in de hand en dat verbeeldt ze op een intuïtieve manier. ‘Ik vermoed dat insecten een grotere overlevingskans hebben dan mensen,’ zegt Verkoyen. Met de cartouches zet ze de kwetsbare natuur in de schijnwerpers, maar er zijn subtiele wijzigingen van het vertrouwde beeld.  Zo spint een realistisch spinnetje een mathematisch web, verbindt de bloem van de rolklaver zich met een vlinder en zwermen realistische vlinders uit over het onbestemde oppervlak van de container. Kaders worden genegeerd, grenzen vervagen. Het recente werk is hybride: naast de door de Rococo geïnspireerde vormen, de banderollen, cartouches en het loofwerk, zijn er actuele foto’s en op de computer getekende patronen. Heden en verleden lopen door elkaar en het natuurlijke en kunstmatige zijn op speelse wijze met elkaar verweven.

Anne Berk
22 april t/m 28 oktober 2007, ‘Pretty Dutch’, Nationaal Keramiekmuseum Princessehof, Leeuwarden,

Anne Berk (1958) is een Nederlandse kunstrecensent en volgt de ontwikkelingen op het gebied van de toegepaste kunst en sculptuur op de voet. Ze schrijft onder meer voor Het Financieele Dagblad en Kunstbeeld en is auteur van het boek ‘Bodytalk’ (Waanders, 2004)